විසිතුන් වසරක් රියදුරෙක්මි, ‎දරුවන් සතරකට පියා වීමි, ‎බාලයා දෙහැවිරිදි ය, ‎බිරිඳද නොමැති මම සමා අයැදිමි, ‎ස්වාමීණී,මම පළමු විත්තිකරු ‎ ‎පවුල වෙනුවෙන් බොහෝ වෙහෙසෙමි, ‎සහෝදර සහෝදරියන්ට උගන්වමි, ‎පියා වයෝවෘද්ධ ය, ‎මින් පිටත ඔහු ද බලාසිටින බැව් දනිමි, ‎ස්වාමීණි,මම සතරවන විත්තිකරු ‎…

“බොහෝ ගංඟා පැනනගින්නේ එකම දිය කඳුලකිනි”. මේ සංකල්පය මත පිහිටා නීතිය දෙස බැලීමේදී ද ප්‍රත්‍යක්ෂ වන කාරණයනම් නීතියේ සම්භවයද විවිධ වූ ආගම් සහ දර්ශන ඔස්සේ ස්ථාපනයවූවක් බවය. ඒ අතරිනුත් නීතිය බුදු දහමත් සමඟින් සමපාත වෙමින්වර්ධනය අවස්ථා පිළිබඳව, බෞද්ධ දර්ශනය තුළින් ඉස්මතු වෙනඅවස්ථා ඉතාමත් දර්ශනීයයි. බුදු දහමට අනුව ‘වරද’ යන්න ප්‍රධාන වශයෙන් ‘අකුසලය’ සහ ‘පාපය’ යනසංකල්ප ඇසුරින් විග්‍රහ කළ හැකියි. යම් ක්‍රියාවක් වරදක් ලෙස තීරණයවන්නේ එම ක්‍රියාව සිදු කරන පුද්ගලයාගේ චේතනාව (Intention) සහඑමඟින් ලැබෙන ප්‍රතිඵලය මතයි. බුදු දහමේ වරද හඳුනාගත හැකිප්‍රධාන නිර්ණායක කිහිපයක් පහත දැක්වේ: ➢ අකුසල මූලයන් (The Roots of Evil) යම් ක්‍රියාවක් වරදක් වන්නේ එය පහත සඳහන් අකුසල මූලයන්ගෙන්එකක් නිසා සිදු වේ නම් පමණි: ලෝභය: දැඩි ආශාව හෝ තණ්හාව. දෝෂය: තරහව, වෛරය හෝ ක්‍රෝධය. මෝහය: නොදැනුවත්කම හෝ මෝඩකම (ඇත්ත ඇති සැටියෙන්නොදැකීම). ➢ 2. තමාට සහ අන් අයට වන හානිය බුදුරජාණන් වහන්සේ කාලාම සූත්‍රයේදී සහ අම්බලට්ඨික රාහුලෝවාදසූත්‍රයේදී වරදක් යනු කුමක්දැයි පැහැදිලි කර ඇත: ආත්ම ව්‍යාබාධය: තමාට පීඩාවක් හෝ හානියක් වන ක්‍රියා. පර ව්‍යාබාධය: අන් අයට පීඩාවක් හෝ හානියක් වන ක්‍රියා. උභය ව්‍යාබාධය: තමාට සහ අන් අයට යන දෙපාර්ශවයටම හානිදායකවන ක්‍රියා. ➢ 3. දස අකුසල කර්ම සමාජීය වශයෙන් සහ පුද්ගලිකව සිදු කරන ප්‍රධාන වැරදි 10 ක් බුදුදහමේ පෙන්වා දෙයි: කායික වැරදි: සතුන් මැරීම, සොරකම් කිරීම, කාමමිථ්‍යාචාරය. වාචසික වැරදි: බොරු කීම, කේලාම් කීම, පරුෂ වචන කීම, හිස් වචනකීම. මානසික වැරදි: අභිජ්ඣාව (අනුන්ගේ දේට ලෝභ කිරීම), ව්‍යාපාදය(අනුන් නැසේවායි සිතීම), මිච්ඡා දිට්ඨිය (වැරදි දැකීම). මීළඟට වරද පිළිබඳ නීතිය තුළින් සපයා ඇති නිර්ණායක කවරේදැයිවිමසා බැලුවොත්, පළමුකොටම නීතිය තුළින් වරද සහ දඬුවම අපිට පෙන්වා දෙන්නේ දණ්ඩනීති සංග්‍රහයෙනි. එය නීතිය පරිශීලනයේදී අපට හමුවන මූලික සහප්‍රධානතම  ලියවිල්ලක්. දණ්ඩ නීති සංග්‍රහයට අනුව, යම් ක්‍රියාවක් වරදක් බවට පත්වීමට එමක්‍රියාව කායික අංගය Actus Reus (Guilty Act) සමගින්ම මානසිකඅංගයෙන් Mens Rea(Guilty Mind) ද සමන්විය යුතුයි.  “චේතනාහං භික්කවේ කම්මං වදාමි” ලෙස බුදු දහමේ මූලිකමඉගැන්වීම තුළින් පැහැදිලි කරන්නේද සිතිවිල්ල සහ ක්‍රියාව වරද…